गाईको नाकको डोरी

गाईलाई दूध उत्पादन गर्ने मेसिनजस्तो गरी दोहन गर्नु पशुप्रतिको अपराध मात्र होइन, मानव कल्याणका दृष्टिले पनि प्रतिकूल कार्य हो । हाम्रो तिहारमा मनाइने पाँचवटा उत्सवमध्ये दुई दिन गाईतिहार र गोवर्धन पूजा गाईगोठ केन्द्रित छन् । गाउँघरमा गाईगोठमै गएर पूजा गर्ने चलन भए पनि सहरमा त्यो प्रचलन बनेको छैन । काठमाडौं उपत्यकामा सयौंको सङ्ख्यामा रहेका गाईगोठमध्ये सीमित गाईगोठहरू मात्रै गाईको स्वास्थ्यलाई ध्यान दिएर स्वच्छ र खुला वातावरणमा निर्मित छन् । अधिकांश भने साँघुरा र घुमफिर गर्न नमिल्ने गरी किला र डोरीको भरमा सञ्चालन गरिएका छन् ।

म बसेको टोलवरपर आधा दर्जन गाईगोठ सञ्चालनमा छन् । तीमध्ये नजिक रहेको गोठमा वर्षको दुई–चार पटक जाने काम पर्दा त्यहाँको अवस्था नजिकैबाट अवलोकन गर्ने गर्छु । त्यहाँ देखेका दृश्य अर्को पटक गएर नवीकरण नगरेसम्म मनमा गढेर बस्छन् । अक्सर मेरो नजर गाईको नाक र घाँटीमा कसिएका डोरी र ती डोरीले बनाएका गहिरा डाम र घाउमा पर्छ । साँघुरो गोठमा गाईहरू कोचाकोच गरेर राखिएका हुन्छन् ।

शरीर फर्काउन, दुई पाइला हिँड्न र ढल्किन पनि ठाउँ हुँदैन । दूध दिने गाई प्रशस्त देखिन्छन्, तर बाछाबाछी विरलै भेटिन्छन् । पोषिलो दूधका लागि गाईको जात र आहारसँगै बसोबास र हिँडडुलको वातावरण पनि स्वच्छ हुनुपर्ने परम्परागत र लिखित मापदण्डहरू प्रचलनमा छन् ।